Een antiek olieverfschilderij schoonmaken: wat u thuis kunt doen en wat niet

Een antiek olieverfschilderij dat tientallen jaren in een woonkamer met open haard, in een keuken of bij rokers heeft gehangen, verliest zijn glans: de kleuren worden bruinig, de lucht vergeelt en de details gaan verloren. Het is verleidelijk om het thuis te proberen schoon te maken, en op internet wemelt het van de trucjes. De meeste richten schade aan. Deze gids legt uit wat een schilderij precies vuil maakt, welke reiniging zonder risico kan en wat u altijd beter aan een restaurator overlaat.

Wat u ziet: drie verschillende lagen

• Stof: dit zet zich af op het oppervlak en kan voorzichtig worden verwijderd.
• Vastzittend vuil: rook, roet, keukenvet of nicotine, vastgekleefd aan de vernis. Het verwijderen ervan vraagt al om middelen en inzicht.
• Geoxideerde vernis: bijna alle antieke olieverfschilderijen zijn beschermd met een vernis die in de loop der jaren vergeelt en donkerder wordt. Een groot deel van de ‘antieke’ tint van een schilderij zit in die vernis en niet in de verf. Het verwijderen ervan vereist oplosmiddelen, proeven en ervaring: het is een restauratie-ingreep.

Voordat u het aanraakt: controleer de staat

Zet het schilderij in goed licht en bekijk het oppervlak van opzij, in strijklicht. Ziet u loszittende verfschilfers, plekken die loslaten, blaasjes of craquelé met opstaande randen, maak het dan helemaal niet schoon: elke aanraking kan verf losrukken. Hetzelfde geldt als het doek gescheurd, erg slap of bol is. In die gevallen is de eerste stap consolideren, en dat doet een restaurator.

Wat u thuis wel kunt doen

1. Het stof verwijderen met een zachte kwast, schoon en van natuurhaar, met het schilderij rechtop of licht schuin, van boven naar beneden en zonder te drukken.
2. De achterkant schoonmaken, ook met een kwast, en het stof dat zich tussen spieraam en doek heeft opgehoopt heel voorzichtig verwijderen.
3. De ophanging controleren: stevige schroefogen, draad of koord in goede staat en wat ruimte tot de muur zodat de lucht kan circuleren.
4. De lijst apart schoonmaken, zonder dat er enig middel op het doek komt. Is hij verguld, volg dan de richtlijnen in onze gids over een antieke vergulde lijst restaureren.

Gebruik geen plumeaus die blijven haken, en ook geen doekjes of microvezel, die een losse schilfer kunnen meenemen zonder dat u het merkt.

Wat u nooit moet doen

• Water of vochtige doeken: het doek en de grondering reageren op vocht. Water kan het weefsel doen krimpen, de lijm in de grondering verweken en de vernis wittig maken.
• Aardappel, ui, brood of melk: dit zijn zeer wijdverbreide trucjes. Ze laten organische resten achter op het oppervlak en kunnen bij het wrijven verf en vernis meenemen.
• Huishoudelijke schoonmaakmiddelen, alcohol of nagellakremover: ze lossen vernissen op en in sommige gevallen ook de verf zelf. De schade is onomkeerbaar.
• Oliën of vernissen ‘voor meer glans’: ze worden na verloop van tijd donkerder, houden vuil vast en bemoeilijken elke toekomstige restauratie.
• Met een hamer op de spieën van het spieraam slaan om het doek op te spannen: als dat nodig is, hoort een vakman het te doen.

Wanneer u een restaurator nodig hebt

Wanneer het probleem verder gaat dan stof: zeer gele of wittige vernis (Spaanse restauratoren spreken van «pasmado»; in het Nederlands heet dit verbleking of ‘blooming’ van de vernis), vastgekoekt vuil, loszittende verf, scheuren, oude overschilderingen of een slap doek. Een gediplomeerde restaurator zal eerst kleine proeven doen om de methode te kiezen, de staat documenteren en reversibele materialen gebruiken, zodat de ingreep in de toekomst ongedaan kan worden gemaakt zonder het werk te beschadigen.

Vraag voordat u de opdracht geeft een schriftelijke offerte met de diagnose, de voorgenomen behandeling en foto’s van vóór de ingreep. Heeft het schilderij een bedoeking nodig, dat wil zeggen dat het originele doek aan de achterkant met een nieuw doek wordt versterkt, dan hoort de restaurator dat uit te leggen. Het is een gebruikelijke ingreep bij antieke olieverfschilderijen: verschillende van de schilderijen die wij aanbieden, zoals deze Antonius van Padua uit de achttiende eeuw of dit stilleven uit de negentiende eeuw, zijn bedoekt, en de productpagina vermeldt dat.

Als u een vuil schilderij gaat kopen

Een olieverfschilderij dat door de vernis is verdonkerd, kan een goede koop zijn, omdat veel kopers niet zien wat eronder zit. Maar het is verstandig de kosten van de reiniging te berekenen voordat u beslist, en te weten wat er werkelijk is:

• Vraag om foto’s in strijklicht om loszittende verf en vervormingen te zien.
• Vraag of het schilderij gerestaureerd, bedoekt of schoongemaakt is, en wanneer.
• Gaat het om een belangrijk stuk, vraag dan om een foto onder ultraviolet licht: overschilderingen en retouches zijn meestal te zien als donkere vlekken op de oude vernis, die een groenige gloed afgeeft.
• Bekijk de achterkant: spieraam, doek, etiketten en stempels. We leggen het uit in antieke olieverfschilderijen: hoe herkent u originelen.

De beste zorg voor een antiek olieverfschilderij is die welke u niet ziet: goed licht, uit de buurt van direct zonlicht, de open haard en radiatoren, en af en toe een zachte kwast.

Veelgestelde vragen

Kan een olieverfschilderij met water en zeep worden schoongemaakt?

Niet thuis. Vocht kan het doek, de grondering en de vernis beschadigen. Restauratoren gebruiken zeer gecontroleerde waterige oplossingen, en alleen nadat ze proeven hebben gedaan.

Waarom is mijn antieke schilderij zo geel?

Bijna altijd door de geoxideerde vernis en het vuil dat zich daarop heeft opgehoopt. De verf eronder heeft meestal veel lichtere kleuren behouden.

Verliest een schilderij waarde door het schoon te maken?

Een goed uitgevoerde professionele reiniging verbetert meestal de leesbaarheid en de waarde. Een agressieve reiniging thuis kan de waarde sterk en onomkeerbaar verlagen.