Gouache, aquarel, pastel of tekening: zo herkent u de techniek van een werk op papier

Werken op papier – aquarellen, gouaches, pastels en tekeningen – zijn een van de betaalbaarste manieren om gesigneerde oude kunst te verzamelen. Het zijn ook de werken die in advertenties de meeste vragen oproepen: ‘aquarel’ wordt vaak gebruikt voor elke schildering op papier, en dat is niet hetzelfde. Weten welke techniek u voor u hebt, helpt om het werk te beschrijven, te taxeren en vooral te bewaren, want elke techniek is op haar eigen manier kwetsbaar.

Aquarel: het wit is het papier

Aquarel is zeer fijn gemalen pigment, gebonden met Arabische gom en verdund met water. Het is transparant: de kleurlagen laten het papier en wat eronder ligt doorschemeren. Daarom zijn in een zuivere aquarel de witten en lichten het papier zelf, dat de schilder onbeschilderd laat. Andere kenmerken:

• Over elkaar gelegde wassingen die door elkaar heen zichtbaar zijn.
• Donkerdere randen waar het water is opgedroogd, en zachte overgangen tussen kleuren.
• Vaak een voortekening in potlood die onder de kleur zichtbaar is.
• Een vlak oppervlak zonder body: de kleur zit in het papier, niet erop.

Gouache: dekkende, matte kleur

Gouache, of plakkaatverf, is een dekkende aquarel: ze bevat meer pigment en een witte vulstof die bedekt wat eronder ligt. Zo kan men licht op donker schilderen, met vlakke, fluweelachtige kleuren en een mat resultaat. Ziet u witten die over de kleur zijn geschilderd, gladde, dekkende luchten of kleine lichte details op donkere achtergronden, dan is het waarschijnlijk gouache. Waar de laag dik is, kan ze barsten of loslaten; het is dus verstandig haar met een loep te bekijken.

De Napolitaanse gouaches van de Grand Tour

Tussen het eind van de achttiende en de negentiende eeuw was Napels een vaste halte van de Grand Tour, de vormingsreis van de Europese elite door Italië. De werkplaatsen van de stad verkochten deze reizigers duizenden gezichten in gouache: de baai, Capri, Posillipo, Pompeji en vooral de Vesuvius, overdag of in uitbarsting. Veel ervan dragen de naam van de plek in de ondermarge, zoals dit gezicht met het opschrift «Golfo di Baia», en de meeste zijn niet gesigneerd. Het zijn originele, met de hand geschilderde werken, vaak in series gemaakt, die nu worden verzameld om hun licht en hun documentaire waarde.

Pastel: kleur als poeder

Pastels zijn staafjes van bijna zuiver pigment met heel weinig bindmiddel. Ze worden droog aangebracht en de kleur blijft als poeder op de vezels van het papier liggen, met een fluweelachtige, stralende uitstraling. Onder de loep ziet u de kleurdeeltjes op de verhogingen van het papier, en soms poederresten op het passe-partout. Het is de kwetsbaarste techniek: een aanraking of een stoot kan de kleur doen loslaten. Daarom raakt men een pastel nooit aan, vervoert men het plat en wordt het ingelijst met het glas op afstand van het werk. In onze catalogus staat een mooi voorbeeld: een pastel van Eugène Boudin met een zeilboot bij Honfleur.

Tekening: rood krijt, houtskool, potlood en inkt

• Rood krijt: krijt in een aardachtig rood, sinds de renaissance veel gebruikt voor figuur- en landschapsstudies. Zoals dit paar onder de bomen van René Seyssaud.
• Houtskool: zwart, mat en poederig. Vervaagt gemakkelijk als het niet is gefixeerd.
• Grafietpotlood en kleurpotlood: bij grafiet een lijn met een lichte metaalglans.
• Inkt: aangebracht met pen of penseel, soms gecombineerd met wassingen in sepia of verdunde inkt, zoals in deze tekening van Raoul Dufy voor Paul Poiret.

Veel werken combineren technieken: aquarel met hoogsels in gouache voor de lichten, potloodtekening met wassingen, rood krijt met sepia. Een goede beschrijving vermeldt dat.

Origineel of reproductie?

De eenvoudigste test is de loep. Een gedrukte reproductie toont in de kleurvlakken een raster van regelmatige punten. In een origineel ziet u penseelstreken, pigment in de vezels, potloodlijnen onder de aquarel, pastelpoeder of de groef van een pen. Bekijk ook het papier tegen het licht en de achterkant: resten van oude montages, opschriften of verzamelaarsstempels. Twijfelt u tussen een originele tekening en een met de hand ingekleurde prent, dan leggen onze gidsen over oude prenten en oude kaarten uit hoe u het spoor van elke druktechniek herkent.

Zo bewaart u werken op papier

• Licht: aquarel en gouache verbleken in de zon. Hang ze uit de buurt van ramen en, indien mogelijk, achter glas met uv-filter.
• Conserverend passe-partout: zuurvrij, zodat het werk het glas niet raakt en het karton het papier niet laat vergelen.
• Vocht: vermijd koude muren en badkamers. Vocht bevordert roestvlekken en schimmel.
• Geen plakband: niet om het werk te bevestigen en niet om scheuren te herstellen. Het wordt gemonteerd met scharnieren van Japans papier.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen gouache en aquarel?

Aquarel is transparant en laat het papier doorschemeren. Gouache is ondoorzichtig en dekt af. In een aquarel zijn de witten het papier; in een gouache worden de witten geschilderd.

Kan een aquarel of pastel worden schoongemaakt?

Niet thuis. Elk vocht of elke aanraking beschadigt ze. Vlekken, scheuren of schimmel worden behandeld door een papierrestaurator.

Is een werk op papier minder waard dan een olieverfschilderij?

Van dezelfde kunstenaar meestal wel. Daarom zijn werken op papier een goede manier om origineel werk van bekende schilders te bezitten tegen toegankelijkere prijzen.