Brons of zinkgietwerk: hoe u herkent van welk metaal een antieke sculptuur is

In de negentiende eeuw werden salonbeelden een consumptieartikel: mythologische figuren, dieren, bustes en verkleiningen van klassieke beelden vulden schoorsteenmantels en consoles in heel Europa. Veel ervan werden in brons gegoten, en veel andere in zinkgietwerk, een veel goedkopere zinklegering die werd gepatineerd om op brons te lijken. In de handel heet het ook wel ‘spelter’, naar het Engels, of ‘zamak’; in het Spaans heet het calamina en in het Frans régule. Het onderscheid maken is de eerste vraag bij elke metalen sculptuur, want daar hangt een groot deel van de prijs van af.

Wat elk materiaal is

• Brons: een legering van koper en tin, soms met andere metalen. Het is dicht en sterk en laat na het gieten een zeer fijne ciselering toe.
• Zinkgietwerk: zink of zinklegeringen. Lichter, zachter en brozer. Het smelt bij een lagere temperatuur, wat serieproductie goedkoper maakte.
• Hars of ‘koud brons’: hars gemengd met metaalpoeder, kenmerkend voor de tweede helft van de twintigste eeuw en later. Licht en lauw aanvoelend.

De controles, een voor een

1. Het gewicht

Brons is aanzienlijk dichter dan zink. Bij gelijke afmetingen weegt een figuur van massief of dikwandig brons duidelijk meer dan een van zinkgietwerk. Hars weegt nog minder. Het is een indicatieve test, want veel bronzen sculpturen zijn hol, maar als u twee vergelijkbare stukken optilt, is het verschil meestal merkbaar.

2. De kleur van het metaal onder het patina

Dit is de meest onthullende test. Zoek een plek waar het patina al versleten of afgebladderd is: de onderkant van de sokkel, een afgesleten rand, de binnenkant van een schroefgat. Brons komt tevoorschijn met een goudkleurige of roodachtige tint. Zinkgietwerk toont daarentegen een zilvergrijs metaal. Is er geen enkele plek zichtbaar, vraag dan de verkoper om toestemming voordat u krast, en doe dat alleen op een verborgen plek.

3. De klank

Zachtjes aangetikt met een knokkel of met een in stof gewikkelde munt geeft brons een heldere toon die lang naklinkt. Zinkgietwerk klinkt doffer en korter. Hars resoneert nauwelijks.

4. De binnenkant en de verbindingen

Kijk onder de sokkel. Bij stukken van zinkgietwerk ziet u vaak dunne wanden, gesoldeerde verbindingen en een ijzeren draadstang waarmee de figuur aan de sokkel is bevestigd. Goed gegoten brons heeft meestal dikkere wanden en onderdelen die met nauwsluitende pennen of schroeven zijn verbonden. Een magneet kan brons niet van zinkgietwerk onderscheiden, omdat geen van beide magnetisch is; hij detecteert alleen de ijzeren onderdelen.

5. De ciselering en de afwerking

Nadat een brons gegoten was, werkte de ciseleur haar, vingers, plooien en texturen met de hand bij. Dat werk geeft goede bronzen hun levendige, scherpe contouren. Bij zinkgietwerk is de ciselering meestal summier, blijven de details zachter en bedekt het patina, vaak een verf of een vernis, het oppervlak gelijkmatiger.

Signaturen en gieterijstempels

Veel negentiende-eeuwse sculpturen dragen de signatuur van de beeldhouwer in het model en soms het stempel van de gieterij. Een van de bekendste is dat van Ferdinand Barbedienne, een Parijse bronsgieter die zich verbond met Achille Collas, uitvinder van een machine om sculpturen op schaal te verkleinen. Dankzij dat systeem bracht Barbedienne verkleiningen van beroemde beelden op de markt, vaak met een klein rond stempel dat de ‘réduction mécanique A. Collas’ vermeldt. In onze catalogus staan verschillende voorbeelden, zoals de Diana van Gabii gesigneerd Barbedienne of de gewonde Amazone.

Verkleiningen van klassieke werken, zoals de Doornuittrekker uit de Capitolijnse Musea of de Stervende Galliër, behoorden tot de grote thema’s van de salonbeeldhouwkunst en hebben nog altijd een groot publiek.

Pas op voor toegevoegde signaturen en afgietsels

Een beroemde signatuur garandeert op zichzelf niets. Er bestaan nagegoten kopieën (surmoulages): kopieën die worden gemaakt door een mal te nemen van een al voltooid brons. Omdat metaal krimpt bij het afkoelen, valt de nagegoten kopie iets kleiner uit dan het origineel, met zachtere details en een signatuur die samen met al het andere is gekopieerd. Als u de gepubliceerde afmetingen van een model kent, vergelijk ze dan: een verschil van enkele centimeters bij een middelgroot stuk is reden om verder te onderzoeken.

Ook zinkgietwerk heeft waarde

Dat een sculptuur van zinkgietwerk is, maakt haar nog geen vervalsing. Het was een legitiem materiaal, veel gebruikt voor decoratieve figuren, tafelklokken en lampen vanaf het midden van de negentiende eeuw en voor veel art-decofiguren. Goed zinkgietwerk, mooi gemodelleerd, gesigneerd en met het oorspronkelijke patina, zoals deze vogelsculptuur gesigneerd Lechesne, heeft zijn markt. Waar het om gaat, is dat de advertentie duidelijk vermeldt van welk materiaal het stuk is en dat de prijs dat weerspiegelt.

Een praktisch punt: zinkgietwerk is broos. Probeer geen verbogen arm recht te buigen of een los onderdeel vast te draaien, want het kan breken. Volg voor het schoonmaken van een bronzen sculptuur de richtlijnen in onze gids over hoe u antiek brons schoonmaakt. Zinkgietwerk maakt u alleen schoon met een droge doek.

Korte checklist voor de aankoop

1. Vraag naar het gewicht en de exacte afmetingen van de sculptuur.
2. Vraag om een foto van de onderkant van de sokkel en van elke plek zonder patina.
3. Controleer de kleur van het metaal: goudkleurig of roodachtig (brons), grijs (zinkgietwerk).
4. Bekijk de ciselering van handen, haar en plooien.
5. Zoek naar signatuur en gieterijstempel en vergelijk de afmetingen met het gepubliceerde model.
6. Vraag of de sokkel en de schroeven origineel zijn.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of een figuur van brons is zonder haar te beschadigen?

Combineer gewicht, klank en de kleur van het metaal op een plek die al versleten is, zoals de sokkel. Twijfelt u nog, dan kan een antiquair of een metaalrestaurator het bevestigen zonder sporen achter te laten.

Kan een magneet uitwijzen of het brons is?

Alleen om ijzer uit te sluiten. Noch brons noch zinkgietwerk is magnetisch, dus een magneet kan ze niet van elkaar onderscheiden.

Wat betekent ‘gieterij Barbedienne’?

Dat het stuk afkomstig is, of beweert afkomstig te zijn, uit het Parijse atelier van Ferdinand Barbedienne, een van de meest gerenommeerde bronsgieters van de negentiende eeuw. Zoals bij elke signatuur is het verstandig die te controleren samen met de kwaliteit van het gietwerk en de afmetingen.