Antiek zilver: herkennen aan keuren en merken

Antiek zilver is een van de dankbaarste en tegelijk verraderlijkste verzamelgebieden. Dankbaar, omdat goed gemerkte stukken hun eigen verhaal vertellen: wie ze maakte, waar, wanneer en volgens welk gehalte. Verraderlijk, omdat vervalsingen talrijk zijn, verwarring met alpaca en verzilverd metaal vaak voorkomt en een verkeerd gelezen keur het verschil kan maken tussen een stuk van 200 en een van 5.000 euro.

Het keursysteem: het identiteitsbewijs van antiek zilver

Het merken van zilver kent in Spanje een geschiedenis van meer dan vijf eeuwen. Al in de vijftiende eeuw eisten verordeningen van de Katholieke Koningen dat bewerkt zilver vóór verkoop door een officiële keurmeester werd onderzocht. Het systeem veranderde, maar het principe bleef: een stuk dat in orde is, draagt ten minste een merk van de zilversmid, een van de stad van herkomst (het stadsmerk) en een derde van de keurmeester (marcador of contraste), de ambtenaar die het metaal toetste en voor het gehalte instond.

In de praktijk kunnen Spaanse stukken van vóór de negentiende eeuw twee tot vijf verschillende merken dragen. De meest voorkomende zijn het meesterteken (initialen of een persoonlijk teken), het stadsmerk (een wapen, toren, dier of ander stedelijk embleem), het keurmeestersmerk (meestal de afgekorte naam van de keurmeester, die het gehalte garandeerde: eeuwenlang 11 dineros en 4 granos, zo’n 930/1000, en vanaf de achttiende eeuw 11 dineros, zo’n 916/1000) en in sommige perioden een jaarletter of jaarmerk met cijfers van het jaar.

Spaanse merken om te kennen

• Madrid: de beer en de aardbeiboom, embleem van de stad. Vanaf de achttiende eeuw komt daarnaast het zogeheten hofmerk (marca de Corte) voor.
• Barcelona: de letters BAR of BARNA, vaak gekroond of met elementen uit het stadswapen. Barcelonese zilversmeden uit de achttiende eeuw maakten enkele van de verfijndste stukken Spaans zilver.
• Córdoba: een leeuw, embleem van de stad. Córdoba was een van de belangrijkste zilvercentra van Andalusië, vooral van de zestiende tot de achttiende eeuw.
• Salamanca: een stier op een brug, verwijzing naar de Romeinse brug. Stukken uit Salamanca van de zeventiende en achttiende eeuw zijn zeer gezocht.
• Sevilla: de Giralda of de letters "NO8DO". Het Sevillaanse zilversmeedwerk, gevoed door Amerikaans zilver, bereikte zijn hoogtepunt in de zestiende en zeventiende eeuw.
• Valencia: de letters VAL, vaak gekroond. Een belangrijk centrum van liturgisch zilver.

Een keur lezen met de loep: stap voor stap

Om de keuren op een antiek zilveren stuk te bekijken hebt u een loep met tienvoudige vergroting nodig (een juweliersloep is ideaal) en goed daglicht of een koele ledlamp. Keuren zitten meestal op onopvallende plaatsen: de onderkant van borden en schalen, de binnenkant van het oor van kannen, de onderrand van kandelaars, de binnenzijde van deksels.

• Zoek eerst alle merken voordat u ze probeert te lezen. Tel ze en let op hun plaatsing.
• Bepaal eerst het stadsmerk, dat meestal het herkenbaarst is (een wapen, een dier).
• Zoek het meesterteken: meestal initialen in een rechthoek of cartouche.
• Vergelijk met naslagwerken: Marcas de la plata española y virreinal van Fernández, Munoa en Rabasco is het standaardwerk op dit gebied.
• Fotografeer de merken in macro voor latere raadpleging. Een telefoon met macromodus werkt verrassend goed.

Eenvoudige tests om echt zilver te herkennen

Voordat u een professionele keuring laat doen, helpen enkele niet-destructieve tests om verzilverde stukken en witmetalen zoals alpaca (een legering van koper, nikkel en zink die zilver imiteert) uit te sluiten:

• Magneettest: zilver is niet magnetisch. Blijft een sterke (neodymium)magneet aan het stuk hangen, dan is het geen zilver. De test sluit uit maar bevestigt niets, want er bestaan ook andere niet-magnetische metalen.
• IJstest: leg een ijsblokje op het oppervlak. Zilver heeft de hoogste warmtegeleiding van alle metalen: het ijs smelt zichtbaar sneller dan op staal of alpaca.
• Klanktest: tik zachtjes met een knokkel tegen het stuk. Zilver geeft een hoge, heldere toon die lang nazingt. Alpaca klinkt dof en kort.
• Aanslag: zilver wordt donker door het waterstofsulfide in de lucht (de bekende zwarte aanslag). Alpaca neigt na verloop van tijd eerder tot groen, zoals koper.
• Gewicht: zilver (dichtheid 10,49 g/cm³) is merkbaar zwaarder dan alpaca (zo’n 8,7 g/cm³). Met ervaring voelt u het verschil in de hand.

Vooraanstaande Spaanse zilversmeden

Het Spaanse zilversmeedwerk bracht uitzonderlijke meesters voort. Juan de Arfe y Villafañe (1535-1603) was de belangrijkste zilversmid van de Spaanse renaissance, maker van monumentale monstransen zoals die van Sevilla en Valladolid en auteur van het traktaat De varia commensuración. In de achttiende eeuw stichtte Antonio Martínez Barrio, opgeleid in Parijs en Londen, in Madrid de Real Fábrica de Platería (1778), waarvan de neoclassicistische stukken de smaak van het hof bepaalden. In de negentiende eeuw maakte het Madrileense huis Meneses verzilverd alpaca populair voor tafelgerei: zogeheten "plata Meneses" is geen sterlingzilver, een verwarring die we vaak tegenkomen.

Veelgemaakte fouten bij het beoordelen van antiek zilver

• Sheffield plate (koper met een door versmelting aangebrachte zilverlaag, uitgevonden in 1743) aanzien voor massief zilver. Sheffield plate heeft een eigen, maar lagere waarde.
• Aannemen dat elk stuk met het merk "925" oud is. Het cijfermerk is modern; antiek Spaans zilver werd gemerkt met figuratieve keuren.
• Reparaties over het hoofd zien: soldeernaden, lappen en latere toevoegingen verlagen de waarde aanzienlijk.
• Agressief poetsen met schuurmiddelen en zo de patina verwijderen die karakter geeft en helpt bij de datering.
• Merken van galvanisch verzilverd metaal (EPNS, EP, A1) verwarren met merken van sterlingzilver.

Een ervaren Madrileense zilversmid zei eens tegen ons: "Zilver verdedigt zichzelf; je moet het alleen kunnen lezen." Hij had gelijk: de merken zijn er, en wachten tot iemand ze met geduld en een goede loep ontcijfert.