Antieke munten: zo weet u of een Griekse, Romeinse of Iberische munt echt is

Griekse, Romeinse en Iberische munten behoren tot de weinige voorwerpen uit de oudheid die een liefhebber voor een redelijke prijs in handen kan hebben. Ze werden in enorme aantallen geslagen en veel ervan zijn tot op heden bewaard gebleven. Juist daarom zijn ze ook veel gekopieerd: van souvenirreproducties, die gemakkelijk te herkennen zijn, tot moderne vervalsingen die bedoeld zijn om verzamelaars te misleiden. Geen enkele test thuis vervangt het onderzoek door een numismaat, maar er zijn eenvoudige controles die de meeste kopieën uitsluiten.

Geslagen of gegoten: de eerste vraag

Antieke munten werden met de hamer geslagen: een verhit metalen schijfje, het muntplaatje, werd tussen twee gegraveerde stempels gelegd en geslagen. Dat proces laat sporen na die een in een mal gegoten kopie slecht nabootst.

• Scherp reliëf en ‘vloeiend’ metaal: bij een geslagen munt wordt het metaal naar de randen van het ontwerp geduwd. Met een loep ziet u soms fijne vloeilijnen en strakke contouren.
• Randscheuren: de slag kon kleine radiale scheurtjes in de rand van het muntplaatje veroorzaken. Bij veel Griekse en Romeinse munten zijn die normaal.
• Oppervlak van de gegoten kopie: korrelig of poreus, met piepkleine belletjes, vage details en letters met afgeronde contouren.
• De rand: bij gegoten stukken kan een gietnaad achterblijven, of vijlsporen waar die is weggewerkt.

De gevaarlijkste vervalsingen zijn niet gegoten, maar geslagen met moderne stempels. Dat een munt geslagen is, is dus een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde.

Gewicht en afmetingen

Elk munttype volgde een gewichtsstandaard. Tetradrachmen volgens de Attische standaard bijvoorbeeld wogen rond de 17 gram wanneer ze de munt verlieten, en de staters van Aspendos, in Pamfylië, ongeveer 10 tot 11 gram. Slijtage en reiniging kosten wat gewicht, dus een sterk gesleten munt weegt iets minder. Een groot verschil daarentegen is een waarschuwingssignaal. Een precisieweegschaal tot op een honderdste gram en een schuifmaat volstaan om te vergelijken met de gegevens uit de referentiecatalogi.

Numismaten gebruiken ook de dichtheid om het metaal te controleren: zilver is veel zwaarder dan de goedkope legeringen waarvan veel kopieën zijn gemaakt. Die test laat u beter over aan een vakman, want er is een hydrostatische weegschaal en enige ervaring voor nodig.

De stijl en de referentiecatalogi

Elke muntplaats en elke periode had een herkenbare stijl: de vorm van de ogen, de tekening van het haar, de letters van het omschrift. Vervalsers gaan vaak de mist in met die details. Vergelijk de munt met exemplaren die in referentiecatalogi zijn gepubliceerd. Voor Romeinse munten beheert de American Numismatic Society online de databanken Online Coins of the Roman Empire en Coinage of the Roman Republic Online. Voor oude Hispanische munten blijft het corpus van Leandre Villaronga de gebruikelijke referentie.

Let ook op wat niet klopt: een omschrift met moderne letters, een patina die op reliëf en veld gelijk is, of een portret dat te perfect is voor een munt waarvan het veld verder gesleten is.

Herhaalde stempels: de valkuil van seriekopieën

Twee echte antieke munten kunnen van dezelfde stempel komen, maar ze zijn nooit identiek: het muntplaatje, de centrering, de slijtage en de circulatiesporen verschillen. Kopieën die van een echte munt zijn gemaakt, herhalen daarentegen dezelfde deukjes, krassen en gebreken op alle exemplaren. Vindt u op internet een andere munt met precies dezelfde sporen, wees dan op uw hoede.

Patina en reiniging

In de loop der eeuwen krijgt zilver grijze, goudkleurige of iriserende tinten, en brons een groene, bruine of zwarte patina. Een stabiele patina is wenselijk en moet niet worden verwijderd: een antieke munt wordt nooit thuis schoongemaakt. Sterk gereinigde munten, glanzend en met een ‘gewassen’ uiterlijk, verliezen waarde. Wantrouw ook kunstmatige patina’s: een egale kleur die de details verbergt, verfresten in de holtes of een patina die loslaat als u er met een droog wattenstaafje over wrijft.

Wat MBC, EBC en andere afkortingen betekenen

In Spanje wordt de staat van bewaring beschreven met een schaal van afkortingen. Van laag naar hoog: RC (matig bewaard), BC (goed bewaard), MBC (zeer goed bewaard), EBC (uitstekend) en SC (ongecirculeerd). De tekens ‘+’ en ‘-’ verfijnen de graad. Bij antieke munten duidt MBC al op een stuk met een volledig en leesbaar ontwerp en matige slijtage. De staters en tetradrachmen die wij hebben gepubliceerd, worden bijvoorbeeld omschreven als MBC of MBC+, met vermelding van gewicht en diameter.

Herkomst en de wet

In Spanje beschouwt de Ley 16/1985 del Patrimonio Histórico Español (wet op het Spaanse historisch erfgoed) archeologische voorwerpen die bij opgravingen, grondverzet, bouwwerkzaamheden of bij toeval worden ontdekt als openbaar domein, en de autonome regio’s regelen het gebruik van metaaldetectors. In de praktijk betekent dit dat u een munt alleen moet kopen met een gedocumenteerde herkomst: een oude collectie, een veiling of een handelaar die een factuur uitschrijft en voor het stuk instaat. Munten van meer dan honderd jaar oud hebben bovendien een vergunning nodig om Spanje te verlaten.

Een certificaat is evenveel waard als degene die het ondertekent. Vraag altijd wie de munt heeft onderzocht en waar hij vandaan komt.

Snelle checklist vóór de aankoop

1. Vraag om scherpe foto’s van voorzijde, keerzijde en rand, met een schaal.
2. Controleer gewicht en diameter en vergelijk ze met de standaard van het type.
3. Zoek met een loep naar een poreus oppervlak, belletjes of een gietnaad.
4. Vergelijk de stijl met exemplaren die in referentiecatalogi zijn gepubliceerd.
5. Wantrouw munten met dezelfde sporen als andere die te koop staan.
6. Vraag naar de herkomst en vraag om een factuur of certificaat van een identificeerbare vakman.
7. Koopt u op afstand, volg dan de richtlijnen voor veilig online kopen.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of een antieke munt van zilver is?

Kleur en klank zeggen weinig. Gewicht en afmetingen zeggen meer, en een numismaat voert de dichtheidstest in een paar minuten uit. Kras niet en gebruik geen zuren: u zou de munt en haar waarde beschadigen.

Wat is een postume uitgifte?

Dat is een munt die na de dood van een heerser met diens naam en type is geslagen. De tetradrachmen van de Seleucidische koning Philippus I Philadelphus bijvoorbeeld werden na zijn regering in Syrië verder geslagen. Het zijn echte munten, die apart worden gecatalogiseerd van de munten die tijdens zijn leven zijn geslagen.

Mag ik een Romeinse munt schoonmaken?

Nee. Reinigen thuis verwijdert de patina, laat sporen na en verlaagt de waarde aanzienlijk. Vertoont een munt actieve corrosie, raadpleeg dan een restaurator die gespecialiseerd is in metaal.