Marmer, albast, terracotta of biscuit: zo herkent u van welk materiaal een beeld is

Een wit beeldje kan van marmer, albast, biscuitporselein, gips of kunsthars zijn. Een roodachtig of zwart beeldje kan van terracotta, gepatineerd gips of beschilderde kunsthars zijn. Het verschil in waarde tussen deze materialen is enorm, en advertenties zitten er niet altijd goed naast. Met een paar eenvoudige controles, die het stuk geen van alle beschadigen, kunt u in de meeste gevallen uitsluitsel krijgen.

Marmer

Marmer is een gesteente dat uit calcietkristallen bestaat. Het is zwaar en voelt koud aan, zelfs in een warme kamer, omdat het warmte aan de hand onttrekt. Op breukvlakken of onbewerkte plekken ziet u een kristallijne structuur, als van suiker, die licht glinstert wanneer u het stuk in het licht draait. Fijn beeldhouwmarmer, zoals dat uit Carrara, laat aan dunne randen wat licht door. Vaak heeft het aderen of kleine grijze vlekjes. Verkleinde kopieën van klassieke beelden, zoals deze Venus de’ Medici, werden vaak in wit marmer gehouwen.

Marmer kunt u krassen met een stalen punt, maar niet met uw nagel. Het is gevoelig voor zuren: citroen, azijn of zure schoonmaakmiddelen tasten de polijstlaag aan en laten doffe vlekken achter.

Albast

In de Europese decoratieve beeldhouwkunst wordt met ‘albast’ meestal gipsalbast bedoeld, een steen die veel zachter is dan marmer. De Toscaanse stad Volterra was in de negentiende eeuw een van de grote centra van albastbewerking, met beeldjes, vazen en verkleinde kopieën van klassieke beelden voor reizigers en salons, zoals deze Italiaanse discuswerper. U herkent het aan:

• Grotere doorschijnendheid: in tegenlicht, of met een zaklamp achter een dun gedeelte, licht albast melkachtig op.
• Een warmer, wasachtiger gevoel dan marmer, en minder gewicht bij dezelfde grootte.
• Zachtheid: met uw nagel kunt u er een spoor in maken. Daarom zijn de randen van antieke stukken meestal wat afgerond en vertonen ze kleine beschadigingen.

Een belangrijke waarschuwing: gipsalbast mag niet met water worden gewassen, omdat het licht oplosbaar is en zijn glans verliest. Reinig het alleen met een kwast of een droge doek.

Terracotta

Terracotta is gebakken, ongeglazuurde klei. Het is poreus, mat en voelt licht ruw aan, en de kleur varieert van lichte oker tot rood, afhankelijk van de klei en het bakproces. Seriebeeldjes werden in mallen gemaakt en zijn meestal hol, met een ventilatiegat in de voet. Daar, waar geen patina of verf zit, ziet u de gebakken klei.

In de negentiende eeuw had Denemarken een zeer gewaardeerde productie van zwarte terracotta, met beeldjes en reliëfs geïnspireerd op de oudheid en op de beeldhouwer Bertel Thorvaldsen. Vooraanstaande werkplaatsen waren die van P. Ipsen, in Kopenhagen, en die van L. Hjorth, op Bornholm. Hun stukken dragen meestal een in de klei gedrukt merk, en soms het woord Eneret, dat in het Deens een exclusief reproductierecht aanduidt, zoals op dit zelfportret van Thorvaldsen door Hjorth.

Biscuitporselein

Biscuit is porselein dat zonder glazuur is gebakken. Het heeft een mat wit, een zeer fijne korrel en een glad, bijna fluweelzacht oppervlak dat aan gepolijst marmer doet denken, maar het weegt minder en is niet koud zoals steen. Het werd vanaf de achttiende eeuw gebruikt voor beeldjes en groepen die marmeren beeldhouwwerk nabootsten. In de negentiende eeuw werd de Deense manufactuur Bing & Grøndahl beroemd om haar biscuitbeeldjes naar modellen van Thorvaldsen, zoals deze oude schrijver. Fabrieksmerken staan meestal onder de voet. Om ze te identificeren kunt u onze gids over porseleinmerken raadplegen.

Imitaties: gips, kunsthars en gereconstitueerd marmer

• Gips: licht, zacht en krijtachtig. Het is met de nagel te krassen en laat wit stof achter. Vaak is het beschilderd of gepatineerd om op terracotta, brons of marmer te lijken; bij beschadigingen komt het wit tevoorschijn.
• Kunsthars: licht, voelt warm aan en ziet er egaal uit. U kunt gietnaden, kleine luchtbelletjes in de voet en een wat plasticachtige glans zien.
• Gereconstitueerd marmer (kunstmarmer): marmerpoeder vermengd met kunsthars en in een mal gegoten. Het weegt meer dan kunsthars, maar mist de kristallijne structuur en de natuurlijke aders van marmer, en alle stukken van één model zijn identiek.

Snel overzicht van de controles

• Gewicht: marmer, zeer zwaar. Albast, iets minder. Biscuit en terracotta, gemiddeld. Gips en kunsthars, licht.
• Temperatuur: marmer voelt koud aan. Albast, biscuit en terracotta, minder. Kunsthars, warm.
• Licht: albast licht sterk op; marmer, een beetje aan dunne randen; terracotta, gips en kunsthars, helemaal niet.
• Oppervlak: kristallijn (marmer), wasachtig (albast), mat en fijn (biscuit), poreus (terracotta), krijtachtig (gips), egaal en plasticachtig (kunsthars).
• Voet: kijk altijd aan de onderkant: daar ziet u het onafgewerkte materiaal, de holle binnenkant en de merken.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of een beeld van marmer of van albast is?

Aan de doorschijnendheid, het gewicht en de temperatuur. Albast laat veel meer licht door, weegt minder en voelt minder koud aan. Vergelijk het als het kan met een stuk waarvan u het materiaal kent.

Hoe maakt u een antiek terracotta beeldje schoon?

Met een zachte kwast en hooguit een nauwelijks vochtige doek op een proefplek. Terracotta is poreus: zeepwater of oliën dringen erin en geven vlekken. Is het beschilderd of gepatineerd, dan uitsluitend droog.

Wat betekent ‘naar Thorvaldsen’?

Dat het beeldje een model van de Deense beeldhouwer Bertel Thorvaldsen weergeeft, meestal uitgevoerd door een latere manufactuur of werkplaats. Het is geen werk van zijn eigen hand, maar goede negentiende-eeuwse reproducties hebben hun eigen markt.