Antieke klokken: typen en hoe u ze herkent

Antieke klokken behoren tot de boeiendste verzamelgebieden. Ze verenigen precisiemechaniek, meubelmakerij en metaalkunst en hebben in de beste exemplaren een artistieke waarde die aan beeldhouwkunst raakt. Wie de belangrijkste typen kent, een wijzerplaat kan lezen en de basis van het uurwerk begrijpt, koopt met kennis van zaken.

Staande klok (longcase of grandfather clock)

De staande klok is de koning van de huiselijke uurwerkmakerij. Ze ontstond rond 1660 in Engeland, kort nadat Christiaan Huygens de slinger voor de tijdmeting had toegepast. De hoge kast, meestal 180 tot 250 cm, bevat de slinger en de gewichten die het uurwerk aandrijven. De grote Engelse klokkenmakers van de zeventiende en achttiende eeuw – Thomas Tompion, George Graham, Joseph Knibb – maakten klokken die nu op veilingen zeer hoge prijzen halen.

In Spanje kwamen staande klokken minder voor, maar er werden Engelse en Nederlandse exemplaren ingevoerd en enkele plaatselijke makers vervaardigden verdienstelijke stukken. De stijl van de kast verandert met de periode: bloemmarqueterie in de William-and-Mary-tijd, chinoiserie-lak onder Queen Anne, mahonie met gebroken fronton in de Georgian periode.

Bracket clock

De bracket clock is een tafelklok met veer- in plaats van gewichtsaandrijving, zodat ze op een console, wandplank of kast kan staan. Ze ontstond in Engeland in de tweede helft van de zeventiende eeuw en beleefde haar bloei in de achttiende. De kast, meestal van geëboniseerd hout, mahonie of lak, heeft vaak een messing draaggreep. De beste exemplaren hebben een kwartierslag op klokjes of gongs.

In Frankrijk kreeg de tafelklok meer beeldhouwkunstige vormen: de pendules uit de Louis XV-tijd met kasten van verguld brons en rococowelvingen, en die uit de Louis XVI-tijd in marmer en brons met neoclassicistische vormen, zijn sleutelstukken van de Franse toegepaste kunst.

Schouwklok (mantel clock)

De schouwklok onderscheidt zich van de bracket clock door een lagere, bredere vorm, speciaal bedoeld voor de schoorsteenmantel. Franse empire-schouwklokken (ca. 1800-1830), met figuren van verguld brons op sokkels van zwart of groen marmer, zijn misschien het bekendste type. De figuratieve thema’s – mythologisch, historisch, allegorisch – geven veel modellen hun naam: "pendule au char", "pendule à la Vestale" enzovoort.

Reisklok (carriage clock)

De reisklok (in het Frans pendulette de voyage) is een draagbare klok met een kast van messing en glas, meestal 10 tot 20 cm hoog, oorspronkelijk bedoeld voor op reis. Ze verscheen in Frankrijk aan het begin van de negentiende eeuw; Abraham-Louis Breguet was een van de eerste makers. De beste exemplaren hebben gegraveerde of geëmailleerde kasten, porseleinen wijzerplaten en uurwerken met uurrepetitie en wekker. Tot de meest gerespecteerde makers behoren Drocourt, Margaine en Jacot.

Wandklokken

De categorie wandklokken is zeer breed. Ze loopt van sobere slingerklokken met houten kast (het type Weense regulateur, in de negentiende eeuw in Oostenrijk en Duitsland gemaakt) tot Franse wandklokken van verguld brons (cartels), Zwarte Woud-koekoeksklokken en stationsklokken. De Franse cartelklokken uit de achttiende eeuw, met hun rijk versierde rococokasten van brons, zijn stukken van grote decoratieve waarde.

Een klok dateren aan de wijzerplaat

De wijzerplaat is een van de meest veelzeggende onderdelen om een klok te dateren:

• Messing wijzerplaten met verzilverde urenring: typisch voor Engelse klokken van eind zeventiende eeuw tot ver in de achttiende. Op een messing plaat is een gegraveerde, verzilverde urenring aangebracht, en de hoeken (spandrels) dragen gegoten messing ornamenten met engeltjes, kronen of bladwerk.
• Eén wijzer: klokken met alleen een uurwijzer zijn meestal zeer vroeg of van landelijke makelij; de minutenwijzer wordt gangbaar in het laatste derde van de zeventiende eeuw.
• Wijzerplaten met emaillen cartouches: bij Franse klokken uit de achttiende eeuw staat elk cijfer vaak op een eigen wit emaillen cartouche, aangebracht op een wijzerplaat van verguld brons.
• Beschilderde wijzerplaten (white dials): bij Engelse staande klokken verschijnen ze rond 1770 en eind achttiende eeuw verdringen ze het messing. De zwart op wit geschilderde cijfers zijn beter leesbaar.
• Boogwijzerplaten: wijzerplaten met een halfronde boog bovenaan die maanstanden, de datum of een kalender toont, dateren meestal van na ongeveer 1720.
• Gesigneerde wijzerplaten: veel klokkenmakers signeerden hun wijzerplaten. De naam maakt directe identificatie mogelijk.

Het uurwerk: waar u op let

Een antieke klok is in de eerste plaats een machine. De staat en kwaliteit van het uurwerk bepalen zowel de waarde als de werking:

• Echappement: de vroegste klokken hebben een spillegang (verge), die vanaf ca. 1670 geleidelijk plaatsmaakte voor het ankerechappement en later voor het Graham-echappement (deadbeat), dat George Graham rond 1715 vervolmaakte. Het type echappement helpt bij de datering.
• Platines: massief messing platines (de metalen platen die het radertje dragen) met gedraaide pilaren wijzen op handwerk van vóór de industriële productie.
• Signatuur op het uurwerk: veel makers graveerden hun naam op de achterplatine. Dat is een belangrijke aanwijzing voor de identificatie.
• Slagwerk: een uurslag op één klok is de eenvoudigste vorm. Kwartierslag (ting-tang), repetitie en muziekwerken zijn complexer en gewilder.
• Algemene staat: een goed lopend uurwerk is veel meer waard dan een stilstaand. Uurwerken zijn echter te restaureren, en gespecialiseerde klokkenmakers kunnen ogenschijnlijk levenloze stukken weer tot leven wekken.

Belangrijke makers en merken

Naast de genoemde grote namen (Tompion, Graham, Breguet) is het goed om Japy Frères te kennen (Franse uurwerken uit de negentiende eeuw, alomtegenwoordig in schouwklokken), Lenzkirch en Gustav Becker (Duitse wand- en tafelklokken), Ansonia en Seth Thomas (Amerikaanse klokken uit de negentiende eeuw) en, in Spanje, de gebroeders Charost, Franse klokkenmakers in Madrid die vanaf 1771 de door Karel III opgerichte Koninklijke Horlogemakersschool leidden, voorloper van de kortstondige Koninklijke Klokkenfabriek (1788-1793).

Tips voor kopers

• Controleer of kast en uurwerk oorspronkelijk bij elkaar horen (zogeheten "married movements" komen vaak voor en verlagen de waarde).
• Vraag de verkoper om een video van de lopende klok en, als ze slaat, van de uurslag.
• Bekijk de wijzerplaat bij goed licht: gerestaureerde en overgeschilderde wijzerplaten komen veel voor en zijn te herkennen aan kleurverschillen.
• Houd rekening met de kosten van restauratie van het uurwerk, die aanzienlijk kunnen zijn als er onderdelen ontbreken of de slijtage groot is.

Antieke klokken geven elke ruimte een bijzondere aanwezigheid, een hoorbaar ritme en een tastbare band met de geschiedenis van de tijdmeting. Op Antiga brengen we klokken uit verschillende periodes en van verschillende typen samen, aangeboden door gespecialiseerde antiquairs.